donderdag 1 oktober 2009

Muziek van de herfst

Vooral de verschillen en overeenkomsten tussen De Koperen tuin (Vestdijk) en de opera Carmen vallen me op, vooral omdat die opera zo’n grote rol speelt in het boek zelf. Zelfs voor iemand die de opera niet kent, zijn sommige verwijzingen duidelijk genoeg, maar een grotere kennis van Carmen bevordert in zekere zin ook het leesplezier van de roman. De rivaliteit tussen Nol en de andere geliefden van Trix (Vellinga, Caspers, Stienstra, Dijkhuizen) spiegelt zich aan die tussen Escamillo en Don José. Het overlijden van zijn moeder, en haar gevoel over de juiste vrouw voor Nol, zijn ook niet moeilijk te herkennen voor wie de opera kent. De obsessieve, fatale liefde voor Trix is in sommige opzichten ook vergelijkbaar. Maar juist de verschillen zijn belangrijk. Trix lijkt zowel Micaëla als Carmen ineen; ze is de jeugdliefde van Nol (Don José) en heeft altijd het meest van hem gehouden, maar voor de buitenwereld lijkt ze net zo’n (letterlijk) vrijgevochten, ‘verleidelijke’, zelfstandige vrouw als Carmen. Carmen is vrij in haar doen en laten, Trix is ‘innerlijk’ vrij. En niet Nol vermoord Trix, maar Trix vermoordt zichzelf. Nol ziet zichzelf als schuldige, zijn jaloezie is de oorzaak van haar zelfmoord, dus in zekere zin lijkt deze moord ook wel op die van Don José, die zijn Carmen vermoorde omdat zij, als ze niet aan hem toebehoorde, niemands geliefde mocht zijn. Maar ik denk zelf eerder dat ze zichzelf vergiftigd heeft omdat ze niet meer enkel en alleen van Nol kon zijn, in combinatie met haar woelige verleden. Nol gaat ook niet zo ver om ook zichzelf van het leven te beroven, hij zal leven met de herinnering aan Trix, hij zal haar postuum nog leren kennen. De liefde lijkt bijna voort te komen uit de ‘liefde’ voor Cuperus, die misschien voortkomt uit het gebrek aan liefde van de kant van de vader van Nol; de rechter is zelfs op de achtergrond onopvallend. Nol wil niet langer het zoontje van de rechter zijn, maar wordt de aangenomen zoon van de dronken dirigent.

Cuperus, Trix en de tuin zijn dan ook voorgoed met elkaar verbonden, door dat ene, dat eerste moment in de tuin, de tuin waarin het door zijn ongeneeslijk (voor een arts!) verdriet voor altijd herfst zal zijn, met zijn koperen kleuren en klanken. Eenvoudiger en vrolijker dan goud. Lopend door de tuin, zal hij nooit afscheid hoeven nemen, niet van zijn moeder, niet van Cuperus, niet van Trix. Daar is zijn leven werkelijk begonnen, en daar eindigt het in zekere zin ook.

Muziek speelt sowieso een grote rol in het boek. Ik vond het vooral opvallend dat Cuperus, met al zijn kortstondige verliefdheden, het over verschillende opera’s heeft die vernoemd zijn naar de vrouwen die erin de hoofdrol spelen: Martha, Carmen, Brünnhilde, Isolde. Vooral het mislukken van de Carmen leidt uiteindelijk tot zijn dood, wat misschien een voorbode is van het eind van de roman. De drankproblemen, de gevallen grootheid, het delirium, allemaal zijn ze veroorzaakt door de vrouw.

Een man moet nooit de mindere zijn van een andere man. Een wijsheid, of eerder een opvatting van Nol die meer dan één keer voorkomt in het boek. Dat is niet iets wat expliciet wordt uitgewerkt, maar het kan met een heleboel elementen worden verbonden. Nols vader, de rechter, is heel moeilijk te zien als iemand die iemands mindere is. Chris, die in het begin op een gegeven moment zielig wordt genoemd, die blijft steken in zijn kennis en ontwikkeling, die Nol niet terugslaat, lijkt juist wel de mindere van Nol, juist omdat Nol actie onderneemt. De strijd op het toneel tussen Escamillo en Don José is er ook één waarin de strijders niet gelijkwaardig zijn. Ook het drankgebruik van Cuperus kan ermee in verband worden gebracht, en natuurlijk de eerdere geliefden van Trix. Het is nog maar de vraag of Nol voordeel heeft uit deze filosofie.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten